DÜZ			YUVARLAK
	GENİŞ	DAR		GENİŞ	DAR
KALIN	A	I	O		U
İNCE	E	İ	Ö		Ü

Büyük Ünlü Uyumu:

Sözcüğün ünlüleri arasındaki kalınlık incelik uyumudur. İlk hecedeki ünlü kalınsa diğer ünlüler de kalın,inceyse diğerleri de ince olur.

Ör: Çocuklar, beklemişler�arışık gelmişse BÜU�a uymaz.Ör:İnsan, kalem,kitap...

 

→Aslen Türkçe oldukları halde sonradan uğradıkları ses değişikliği nedeniyle BÜU�a uymayan kelimeler de vardır.Ör:Kardeş (kardaş), elma (alma), anne (ana)�/font>

→Türkçede bazı ekler BÜU�u bozar:

☻-ken        : bakarken

☻-ki          : akşamki

☻-leyin     : sabahleyin

☻-gil         : dayımgil

☻-imtırak  :sarımtırak

☻-daş         :meslektaş

☻-yor         :bekliyor

→Türkçede ilk heceden sonra o, ö ünlüleri bulunmaz.-yor eki hariç.

→Yabancı sözcüklerde, birleşik kelimelerde ve tek hecelilerde BÜU aranmaz: ilkbahar, petrol, tek�/span>

→ BÜU�a uymayan kelimelere gelen ekler kelimenin son hecesindeki sese uyar:insanın�/span>

Küçük Ünlü Uyumu:

Kelimenin ünlüleri arasındaki düzlük-yuvarlaklık uyumudur. Buna göre:

→İlk ünlü düzse (A,E,I,İ ) diğerleri de düz,

→İlk ünlü yuvarlaksa (O,Ö,U,Ü)  sonraki                                      

                           → ya düz geniş          (A,E)

                           →ya da dar yuvarlak (U,Ü) olarak gelir. Başka bir ifadeyle:

�alıkesir�nbsp;      →   �alıkesir�

�oyun ölür�nbsp;  →  �avuk güler�

ÖR: bekledim, kömürlük, gövdesi, umursamaz, tarafsızlık, yorgunluktan

→KÜU kelimenin tamamında değil, komşu iki hece arasında aranır: yumurtacı, yuvarlaklık, görebilmişti�/b>

→ Yabancı sözcüklerde, birleşik kelimelerde ve tek hecelilerde KÜU aranmaz.

 

→-yor eki KÜU�u devamlı bozar:olmuyor.

­

→Aslen Türkçe olduğu halde KÜU�a uymayan kelimeler de vardır:Tavuk, kabuk, kavun, yamuk, çamur�unlarda �,m,v�dudak ünsüzlerinin yuvarlaklaştırıcı etkisi vardır.

→BÜU�a uymayan kelimeler KÜU�a uysa bile uymaz sayılır:Kalem,insanlık,

 

          ÜNSÜZLER:

	SERT		YUMUŞAK
SÜREKLİ	F, H, S, Ş	Ğ,J,L,M,N,R,V,Y,Z
sssSÜREKSİZ	P, Ç, T, K	B, C, D, G

 

SES OLAYLARI:

A.Ünsüz değişimi / Yumuşaması: Sonunda �,ç,t,k�sert ünsüzleri bulunan kelimeler ünlüyle başlayan bir ek aldığı zaman sonlarındaki sert ünsüzler yumuşayarak �,c,d,g/ğ�olur.

Ör:Ağaç-ı→ağacı   

     Kitap-ı→kitabı  

      Git-en→giden  

     Renk-i →rengi  

    Yürek-i→yüreği

 

→Bazı birleşik kelimelerde de yumuşama görülebilir:Kayıp-et→kaybet-

Kayıt-ol→kaydol-,Kayıp-ol→kaybol

!!! Kasıt-et-→kastet- !!!

 

→Tek heceli kelimelerin bir kısmı bu kurala uymaz:

Tek-il→tekil             İç-i→içi 

 İlk-in→ilkin            Maç-a→maça

 Saç-a→saça              Seç-enek→seçenek

Sat-ıl-→satıl-            Yat-ır-→yatır-

Ek-in→ekin               Bak-ıcı→bakıcı

İç-ecek→içecek       ot,et,süt,tek�/font>

 

→Bazılarıysa uyar:Taç,dip,uç,kap,renk, çok�.

 

→Yabancı asıllı kelimeler genellikle bu kurala uymaz: Devlet-in→devletin, millet-e→millete, hukuk-un→hukukun.

!! layık-ı→layığı;layık-ıyla→layıkıyla!!

 

→Özel isimlerdeyse söyleyişte olsa bile yazıda gösterilmez:Mahmut-u, Ahmet-i

Sinop-a�

 

Ünsüz Benzeşmesi / Sertleşmesi:

Sonunda f,s,t,k,ç,ş,h,p ünsüzleri bulunan buluna kelimeler �b>c,d,g�yle başlayan bir ek aldığı zaman ekin başındaki yumuşak ünsüzler sertleşerek �b>ç,t,k�olur.

Koltuk-dan→koltuktan,millet-ce→milletçe

Sınıf-da→sınıfta, git-di→gitti,aş-cı→aşçı

Kes-gin→ keskin, bas-gı → baskı, Türk- ce → Türkçe,1905-de→1905�e,

 

→Bazı ( birleşik ) kelimelerde sertleşme olmaz:!!! Üç-gen, dört-gen, beş-gen

 

Ünsüz Türemesi:

Yabancı dillerden geçen bazı kelimeler ünlüyle başlayan bir ek veya kelime aldıkları zaman asıllarındaki çift ünsüz ortaya çıkar: His-et→hisset, af-et→ affet, hak-ı→hakkı,red-et→reddet, sır-ı→ sırrı, hat-ı→hattı�/font>

 

→Yan yana gelen her ses ünsüz türemesi değildir! Hissiz, cadde, madde, ciddi�

 

Ünsüz Düşmesi:

→Sonunda � bulunan bazı kelimeler �ık / -cek eki aldığı zaman sonlarındaki ��er düşer: küçük-cük →küçücük, minik-cik → minicik,ufak-cık→ufacık, büyük-cek→ büyücek, çabuk-cak→çabucak,

 

→Sonunda ��bulunan bazı kelimeler �, -al/-el eki aldığı zaman sonlarındaki k�er düşer:seyrek-l→seyrel-, alçak-l→alçal-, yüksek-l→yüksel-, ufak-la→ufala-�

 

!!Ast- teğmen → asteğmen, üst �teğmen → üsteğmen, öpüş-cük→öpücük, gülüş-cük → gülücük�

 

Ünlü Düşmesi:

→İkinci hecesinde dar ünlü ( ı,i,u,ü ) buluna kelimeler ünlüyle başlayan bir ek aldıkları zaman ( vurgusu düşen orta hece ) ünlüsü düşer:

Alın-ı→alnı, karın-ı→karnı, oğul-u →oğlu, boyun-u→boynu, akıl-ı→aklı, fikir-i→cisim-i→ cismi, gönül-ü→ gönlü, zülüf-ün→ zülfün ; ayır-ıl→ ayrıl-, çevir-e→ çevre, devir-il-→ devril-, sıyır-ıl-→sıyrıl-, kıvır-ım→ kıvrım, ayır- ıntı→ayrıntı, devir-e→ devre, yalın-ız→yalnız, yanıl-ış→ yanlış�/font>

 

→Et-,ol- yardımcı fiilleriyle birleşen birleşik kelimelerde de ünlü düşmesi olabilir:

Sabır-et→sabret, şükür-et→şükret, kayıp-ol→kaybol, emir-et→emret, kahır-ol→kahrol-, hapis-et→hapset-..

 

→ -la / le ,-ar /-er�ibi bazı ekleri alan kimi kelimelerde de ünlü düşmesi olabilir:

Yumurta-la→yumurtla-, sızı-la→sızla-, ileri-le→ilerle-, sızı-la→sızla-, koku-la →kokla-, uyku-la→uyukla-; oyun-a→ oyna; uyu-ku→uyku; sarı-ar-→sarar-�/font>

 

→Bazı birleşik kelimelerde yan yana gelen iki ünlüden biri düşer:

Cuma-ertesi→cumartesi, Pazar-ertesi → pazartesi, sütlü-aş→sütlaç, güllü-aş → güllaç, kahve-altı→kahvaltı, ne-için → niçin, ne-asıl→nasıl, kayın-ana → kaynana�/font>

→Kimi şiirlerdeyse ölçüye uydurmak için bazı sesler düşürülür ve yerine �işareti konur: Karac�ğlan, n�ylersin�/font>

 

→Bazı durumlardaysa iki ünlü yan yana gelmediği halde ünlünün düştüğü görülür.Buna �nlü aşınması�denir:

Nere-de→nerde, ora-dan→ ordan, bura-da→burda, içeri-de→içerde�/font>

Ek Fiil Düşmesi ve İle�in Ekleşmesi

 

İsimlere gelerek onların yüklem olmasını sağlayan, basit zamanlı fiilleri ise birleşik zamanlı yapan i- fiili genellikle düşer:

Gelmiş - i - di → gelmişti, sevimli �idi → sevimliydi(i/y)

 

→Bağlaç olan ile ise ünsüzle biten kelimelere başındaki i�i düşürerek; ünlüyle bitenlereyse i�ini y�e dönüştürerek birleşir ve ek haline gelir. (ÖSS sorusu!)

 

Ünlü Türemesi:

→-cık / -cik eki alan bazı bazı kelimelerde araya bir ünlünün girdiği görülür:

Bir-cik→biricik, az-cık→azıcık, genç-cik → gencecik, dar-cık→daracık�/font>

 

→pekiştirilmiş bazı kelimelerde de ünlü türemesi olabilir:

Yalnız → yapayalnız, çevre → çepeçevre, gündüz → güpegündüz, düz → düpedüz, !!sıklam → sırılsıklam, çıplak →çırılçıplak!!

 

 

Ünlü Daralması:

Sonunda düz-geniş ünlü ( A-E ) bulunan kelimelere �or eki gelince bu ünlüler darlaşarak �,i,u,ü�olur:

Bekle-yor→bekliyor, tara-yor→ tarıyor, olma-yor→olmuyor, görme-yor→ görmüyor

 

→De- , ye- kelimeleri de ��le başlayan bir ek aldığı zaman keklerindeki ünlü daralır:

De-y-en→diyen, ye-y-ecek→ yiyecek,

!! deyince!!

!ne-ye→niye

→Bu iki yerin dışında ünlü daralması olmaz,Olmadığı halde olmuş gibi ünlü daraltmak imla hatası olur:

Bekliyen, anlıyacak, demiyen,ağlıyan�/font>

 

N / M Çatışması (Gerileyici Ünsüz Benzeşmesi ):

 

Türkçede ��den önce gelen ��ler ��olur:

Penbe→pembe, canbaz→cambaz, saklanbaç →saklambaç, anbar→ambar, tenbel→ tembel, çarşanba→Çarşamba,

 

→Özel isimlerde ve birleşik kelimelerde olmaz:İstanbul, Safranbolu, binbaşı,onbaşı...

E/A(KÖK)Değişimi(Ünlü Kalınlaşması):

�en�ve �en�zamirleri yönelme hali eki � aldığı zaman  köklerindeki ince e ünlüleri kalınlaşarak  a  olur:

Ben-e→bana, sen-e→sana�/font>

Kaynaştırma:

Ünlüyle biten kelimeler ünlüyle başlayan bir ek aldığı zaman araya y,ş,s,n ünsüzlerinden biri girer.

Araba-ı→arabayı, Amasya-a→ Amasya�a, kapıcı-ın→ kapıcının, araba-ı→arabası�/font>

→Bazı durumlarda ise iki ünlü yan yana gelmediği halde araya n ünsüzü girebilir.Buna �oruyucu ünsüz�denir: o- da → onda, bu- dan → bundan,     şu-u→şunu�/font>

→İsim tamlamasında kaynaştırma harfi n ve s dir.Ancak su ve ne kelimeleri hariç.Bunlarda kaynaştırma harfi y dir: Suyun suyu, neyin nesi�ÖSS sorusu)

Ulama:Sessizle biten kelimelerden sonra sesliyle başlayan bir kelime gelince ilk kelimenin sonundaki sessiz sonraki kelimenin başına eklenerek okunur:

Dün akşam, �üzen al sancak�/font>

→Ancak arada herhangi bir noktalama işareti olmamalı!